Genus Polonicum et dominis suis fidum
(łac. Ród polski panom swoim wierny)

Jan Długosz, Insignia, 26

Legenda herbowa

Nasi genealogistowie powiadają, że ten herb w Polszcze naszej nabyty, nie z cudzych krajów przywieziony; gdy się albowiem rycerz dziedzic na Gozdawie w różnych ekspedycyjach w oczach królewskich pięknie z swym męstwem popisał, wziął w nadgrodę swych zasług, który od imienia jego nazwany Gozdawą.

Kasper Niesiecki, Herbarz, IV, 250

Угличский уезд: 1710: Книга перечневая итогов переписи 1710 года в сравнении с данными переписи 1678 года: монахов, церковнослужителей, дворян, монастырских служек, разночинцев, помещичьих и монастырских крестьян Городского, Коского, Елоцкого, Моложского, Кадцкого, Рожаловского станов Угличского уезда.

Переписные книги 1710 года, Лл.166-279. (Российский государственный архив древних актов РГАДА)

Po Kongresie w Bazylei (1869 rok) Rada Generalna Międzyna­rodówki utworzyła międzynarodowe stowarzyszenie pod nazwą Liga Ziemi i Pracy, którego zadaniem była popularyzacja idei nacjonali­zacji ziemi. W pracach tej organizacji wzięli żywy udział przedsta­wiciele Gromady Londyn, mając tu sposobność do zamanifestowa­nia swej idei socjalizmu agrarnego, nierozerwalnie związanej z ich hasłem wywalczenia niepodległości dla narodu polskiego poprzez przymierze z siłami międzynarodowej rewolucji.

Szczególnie żywą łączność utrzymywali lewicowi emigranci z francuską sekcją Międzynarodowego Stowarzyszenia, bądź z pra­wym, bądź z lewym jej skrzydłem. Z lewicą tej sekcji współpracowali przede wszystkim przebywający w Paryżu przyszli polscy komunardzi, jak A. Okołowicz, Wł. Rożałowski, A. Słomczyński.

Polacy w Pierwszej Międzynarodówce (autor nieznany).

Działalność lewicowa polskiej emigracji na zachodzie i udział w Międzynarodówce

Udział Polaków w Komunie Paryskiej

Dowódcą wojskowym Komuny został, po dymisji gen. Bergereta, polski generał Jarosław Dąbrowski. Na barykadach walczyła spora grupa ochotników zagranicznych, w tym także 400-600 Polaków, m.in. gen. Walery Wróblewski, gen. August Okołowicz i gen. Roman Czarnomski. 21 maja wojska rządowe wdarły się do Paryża. Następnego dnia Dąbrowski przestał pełnić funkcję dowódcy i zginął w ataku na barykadę przy ul. Myrruha. Walki trwały do 28 maja, gdy opór komunardów został stłumiony.

[...] wśród polskich bojowników Komuny była grupa osób należąca do Międzynarodówki. Toteż szereg tych, co ocaleli z katastrofy, skierował swe kroki do Londynu, siedziby tej organizacji, i miejsca pobytu sztandarowych wodzów międzynarodowego proletariatu - Marksa i Engelsa, którzy starali się otoczyć wychodźców jak najserdeczniejsza opieka. Na podstawie korespondencji pomiędzy Marksem i Engelsem a Polakami z tego okresu, jak Wróblewskim, Rozwadowskim i inny­mi, łatwo dojść do wniosku, że są to stosunki między współbojownikami jednej i tej samej sprawy rewolucyjnej i że wież między tymi ludźmi po roku 1871 stała się jeszcze ściślejsza.

Główna rolę należy tu przypisać przede wszystkim Wróblewskiemu, długoletniemu sekretarzowi dla Polski w I Międzynarodówce, przyjacielowi i sojusznikowi Marksa w jego walce z rozłamowcami i innymi wrogami tej organizacji. Dysponujemy dowodami panującej miedzy nimi zażyłości, przesiadywania Wróblewskiego u Marksa "całymi wieczorami", dowodami, że z Marksem i Engelsem łączyły polskiego komunarda najgłębsze i najtrwalsze więzy. Wróblewski był jednocześnie dla Marksa i Engelsa, jak dawali oni temu niejednokrotnie wyraz, najwyższym rzeczoznawcą i autorytetem w sprawach polskich.

Co najmniej równorzędną rolę odgrywał w tych kontaktach Włodzimierz Rożałowski, należący w czasie rewolucji paryskiej do sztabu J. Dąbrowskiego w stopniu kapitana. Po przyjeździe do Londynu zaczął on nawiązywać kontakty Międzynarodówki z terenami polskimi, w myśl wyznawanej przez siebie dewizy, że rzecz najważniejsza "to istnieć i rozwijać się w samym kraju, a nie za granicą". Między innymi głównie za jego pośrednictwem Stowarzyszenie Robotników nawiązuje pierwsze próby zorganizowania w Polsce pierwszych komórek socjalistycznych [...]

Udział Polaków w Komunie Paryskiej

Bazyli Rożałowski
(1821-1910)

Mieczysław Rożałowski
(1883-1950)

Zupełnie się nie ukrywając przed władzami, w krótkim czasie, zorganizowałem 11 szkółek początkowych, dzięki kursom dla nauczycieli, które w czasie wakacji urządziłem na probostwie.
W mieście (miasto Bar, Podole - przyp. aut.) powstało koło "Macierzy Szkolnej" i oddział "Stronnictwa pracy narodowej na Rusi". Oba jednak te towarzystwa wiodły żywot suchotniczy dla braku odpowiednich sił i środków materialnych.
Kto mi w pracy pomagał?
Na obywatelstwo sąsiedzkie dużo rachować nie mogłem. Jeden tylko dom nigdy nie zawiódł, to dom Mieczysława Rożałowskiego.
Kilka pań: Łuckiewiczowa, Brzezińska, Dobrowolska, Jadwiga Rożałowska (żona Mieczysława - przyp. aut.), S. Sokołowska i trzy panny Kloor (siostry Jadwigi Rożałowskiej - przyp. aut.), robiły, co mogły, a teraz więcej niż mogły. Nadto nikt nic robić nie chciał. Pan O., obywatel z W. otwarcie występował przeciwko organizowaniu szkół polskich i nawet 1 rubla na szkołę dać nie chciał.

Ks. Mieczysław Tokarzewski, "Straż Przednia", (str. 192-193)

W okolicach Baru rozpoczynał się sądny dzień. Nie mieliśmy jeszcze w pełni bolszewickiego tupetu niszczycielskiego, ale już było widać, że nabierają wprawy.
Byliśmy gotowi na wszystkie niespodzianki. Codzień na horyzoncie świeciły łuny, a poczta pantoflowa, żydowska, przynosiła coraz gorsze wiadomości. Pod Latyczowem wymordowano całą rodzinę polską, kobietom odcięto piersi, powycinano brzuchy, pod Mohylowem zmasakrowano w biestjalski sposób rządcę folwarku. Co chwila oczekiwałem hiobowych wieści o rodzinie i parafjanach moich. [...]

W parę dni potem jadę do Iwanowiec, do majątku obecnego dowódzcy 6 pułku ułanów, Mieczysława Rożałowskiego. Dowiaduję się, że pani domu jest na toku przy młoźbie. Idę tędy. Przedemną kilkunastu podpitych żołnierzy z karabinami w ręku idzie i tak głośno rozmawiają, że całą rozmowę ich słyszę.
Opowiadają sobie o "bohaterskich" czynach, ile to dworów już spalili i z ilu to kobietami się zabawiali. W zakończeniu decydują: "A ta jeszcze tutaj młóci zboże! Trzeba z nią "skończyć".
Przyspieszam kroku, żeby uprzecić o grożącym niebezpieczeństwie. Podchodzimy niemal równocześnie. Żołnierze złapali parę dziewcząt, i jednocześnie słyszę energiczny głos pani Jadwigi: "Precz stąd. A wy, ruszajcie do roboty".

Od tej chwili przeszło już lat 8, nie mogę zrozumieć psychiki żołnierzy-bandytów! Co, właściwie, było powodem, że, jakby na komendę dowódcy, bez żadnego sprzeciwu wyszli z roku. Chyba tylko nadprzyrodzonej łasce Bożej i opiece Matki Najświętszej nad tą rodziną całą, przypisać należy, że, jak pani domu, tak też i obecne na toku dwie jej siostry nie padły ofiarą rozbestwionego żołdactwa.

Ks. Mieczysław Tokarzewski, "Straż Przednia" (str. 192-193)

Leon Rożałowski
(1885-1968)

Szczęsny Rożałowski
(1893-1977)

Sierpc online (www.sierpc.com.pl), Ciekawostki

"Z Sierpca do Belwederu w XV rocznicę Odzyskania Niepodległości", "Echo powiatu sierpeckiego" Nr 12, 15.11.1933, red. Franciszek Midura:

11 listopada wczesnym rankiem, bo o godz. 6 przed magistratem sierpeckim stanął oddział składający się z 20 strażaków delegowanych ze straży pow. sierpeckiego. Ubrani porządnie, miny zuchwałe, oczy się śmieją, a na zapytanie jeden z nich odpowiada "my ze sztafetą do p. Marszałka". Radowali się. Przed 7 przybył na plac marszałka Piłsudskiego prezes okręgowy straży na pow. sierpecki p. Starosta L. Rożałowski.
Baczność, "na prawo patrz" i znów śmiejące się oczy meldują swoim przełożonym: "Druhu prezesie pow. instruktor pożarny melduje posłusznie sztafetę Sierpc - Belweder. Stan: stan jeden dwadzieścia".
Punktualnie o godz. 7 p. prezes Rożałowski zarzegnawszy słowami "Chłopcy, wy macie przebiegłszy 142 klm zameldować Panu Marszałkowi jak bardzo go kochamy, więc dumni, że wam ta rola przypadła biegnijcie" - wypuszcza jako starter honorowy pierwszego zawodnika.
[...]
Komenda z samochodu i już dwójkami cały oddział wkracza do poczekalni pałacu belwederskiego. Tam w imieniu p. Marszałka przyjmuje raport p. pułk. Busler. I znów instruktor Szmidt melduje stan, dystans, czas i kończy z hołdem dla Pana Marszałka od społeczeństwa pow. sierpeckiego, następnie kilkakrotnie gromkie "Pan Marszałek Niech Żyje!", później wpisywanie się do księgi i papierosy z napisem "Marszałkowskie". Chłopcy biorą nawet i ci, co nie palą, bo pokażą po powrocie swoim, że naprawdę dobiegli.

Grzegorz Radomski, "Sierpeckie Rozmaitości" 5/99

Ćwiczenia w Biedrusku stały się dla mnie okazją do poznania etatowego dowódcy mego plutonu, por. Romana Rożałowskiego. Roman Rożałowski - syn polskiego oficera w służbie carskiej, absolwent Korpusu Kadetów - był oficerem z powołania. Po ojcu odziedziczył krótką szablę kozacką, która doskonale mu służyła podczas zawodów. Jako drugi wicemistrz polski w "Militari" otrzymał w nagrodę swoją klacz służbową na własność. Zachowałem w pamięci jego kulturę w stosunkach z ludźmi, bezpośredniość i kontakt z ułanami, którzy bardzo go lubili. Pamiętam moment w naszej współpracy, gdy przed końcem zajęć podoficer zawołał: "A teraz wszyscy idą zbierać konwalie dla narzeczonej pana porucznika!" Ułani jak jeden mąż rzucili się do roboty i po chwili przynieśli potężny bukiet.
Mój dowódca plutonu miał zdrowy sąd i doświadczenie w sprawach kierowania ludźmi. Zbliżała się wizytacja pułku przez gen. Romana Abrahama, dowódcę Brygady Wielkopolskiej. Gen. Abraham znany był z temperamentu i bezpośredniości w obcowaniu z innymi. Dał się poznać w 1918 roku podczas obrony Lwowa jako dowódca szwadronu i w czasie walk na Kresach Rzeczypospolitej. Był raczej typem doskonałego partyzanta niż sztabowca. W niczym nie przypominał swego ojca, znanego profesora prawa kanonicznego na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Mnie, niedoświadczonemu, wydawało się, iż najlepiej zaprezentuje się szwadron pierwszy, dowodzony przez znanego z sukcesów na torze wyścigowym mjr. Władysława Bobińskiego, oficera bardzo wymagającego. Szwadron był doskonale wyszkolony, oba plutony miały dobrych dowódców. Por. Rożałowski, słysząc moje uwagi, roześmiał się: "Zobaczy pan, że będzie odwrotnie!" I zaczął wyjaśniać, że jeśli szkoli się jakąś grupę ostrością i surowością, jak jego zdaniem było w I szwadronie, to w decydującej chwili najlepiej wyszkoleni zawodzą. Nie dowierzałem mu jednak.
Wizytacja zaczęła się od I szwadronu. Okazało się, że por. Rożałowski miał rację. Na pokazie władania szablą nastąpiło załamanie, ułani zawiedli na całej linii. Przyszła pora na nasz, III szwadron, uchodzący za "rozpuszczony". Ani obaj porucznicy, ani dowódca, rtm. Czesław Małachowski, nie stosowali ostrych środków. Zgodnie z programem czekało nas strzelanie. Szwadron uzyskał najlepszą ocenę. "Widzi pan!" - rzucił mi wtedy por. Rożałowski. Ciekawy szczegół dotarł do mnie na temat ułana Błaszczyka, cichego i skromnego chłopca, który uzyskał najwyższą liczbę punktów: "On całą noc się modlił" - mówili koledzy.

"Garść wspomnień z przeszłości", Michał Żółtowski [w: Kwartalnik "Związek Rodu Żółtowskich", maj 2001]

Stefan Rożałowski
(1911-1939)

Jerzy Rożałowski
(1912-1944?)

Roman Rożałowski
(1913-1984)

Zbigniew Rożałowski
(1917)

Teki Bolesława Jana Kukiełki, rozdz. 6
Nieudana próba przebicia się pod Olszewem, 14.9.1939 r - czwartek

[...] Podchodzę do działonu por. Rożalowskiego, który jest najbardziej wysunięty naprzód i nakazuję mu strzelać ogniem na wprost. Jednak działon milczy, bo obsługa jest wybita, jedynie por Rożałowski przy nim stoi. Każę mu podesłać nową obsługę i mam zamiar wycofać go trochę w tył. W tej chwili podjeżdża znowu płk Milewski i melduje, że działko ppanc. nie wystarcza do likwidacji tego parku broni pancernej, gdyż są zbyt zmasowani i ostro ostrzeliwują się z tych czołgów. Przydałby się ogień artylerii. Por. Rożałowski słysząc to, ofiaruje się sam, skoro przyjdzie obsługa, podciągnąć działo do wsi i tam zrobić porządek. W tej chwili zabijają konia po płk. Milewskim. Ogień zaczyna być dokuczliwy. [...]
Tak z południa od Brańska, jak też od północy, gdzie znowu rozpoczyna się natarcie na moje lewe skrzydło. Zaczynają napływać meldunki: polegli por. Malarewicz, por. Dziedzic z 3. pułku szwoleżerów. Por. Barański i rtm. Zaremba z 1. pułku ułanów, który mimo dziś rano otrzymanej rany, poprowadził szwadron i w chwili rzucania ręcznego granatu został ponownie ranny. Nie mógł granatu odrzucić, który wybuchnął przy nim i zabił go na miejscu. O szwadronach rtm. Chludzińskiego i Zaremby brak wiadomości. Wkrótce przychodzi nowy meldunek, że por. Rożałowski poległ przy działonie. Popełniłem błąd. Zamiast działonu, który stanowił duży cel, należało wysłać kilku czy kilkunastu żołnierzy z karabinami przeciwpancernymi, którzy mogliby się podczołgać do broni pancernej nieprzyjaciela i z ukrycia, z bliskiej odległości ją skutecznie zwalczyć, a tymczasem otworzyć drogę brygadzie i nie narażać na tak dotkliwe straty.

Zygmunt Podhorski (Zaza) Generał brygady "Tak zapamiętałem...; Wspomnienia i dokumenty". Fundacja na rzecz tradycji jazdy polskiej. (ISBN: 83-902301-6-X)

 Udział 15 Pułku Ułanów Poznańskich w działaniach bojowych w 1939 r.

1 września 1939 Pułk, który wchodził w skład Wielkopolskiej Brygady Kawalerii, znajdował się koło Zaniemyśla. Następnie skierował się na Uniejów i nad Bzurę. w dniach 9-18 września 1939 znajdował na wschodnim skrzydle Armii Poznań tocząc ciężkie walki pod Brochowem i Walewicami w ramach Bitwy nad Bzurą. Pod Zaniemyślem 12 września poległ dowódca Pułku ppłk Tadeusz Mikke. Po bitwie Pułk osłaniał odwrót Armii Poznań i resztek Armii Pomorze przez Kampinos do Warszawy do której dotarł 20 września. Ostatnia zbiórka odbyła się 28 września w dniu kapitulacji stolicy.

Pułk wniknął 40 km wgłąb linii npl'a, meldował przez radio ruch niemieckich kolumn pancernych pod Kamieńskiem oraz o skutku bombardowania przez nasze lotnictwo, które miało powstrzymać ruch tych kolumn. 4 i 5 września cały czas w łączności ogniowej z oddz. rozpoznawczymi nieprzyjaciela, uszkadza i zdobywa 4 samochody pancerne. Z 5 na 6 września pułk przechodzi celem uchwycenia przepraw i mostów na Pilicy w rej. Przedborza, gdzie 1 szwadron + pluton kolarzy w walce stwierdzają silną obsadę npla. Przed wkroczeniem pułku do walki nadchodzi rozkaz radiowy natychmiastowego dołączenia do Brygady w m. Niewieszyn. Przemarsz nocą, o świcie Brygady nie zastaje w nakazanym miejscu, a łączności radiowej nawiązać nie może. Następnie pułk idzie na Opoczno, gdzie podczas nalotu zostaje 18 rannych, a jeden samolot został zestrzelony. Pułk przechodzi do lasów Przysucha. 9 września o świcie ma miejsce dzienny postój w m. Ruski Bród. Rozpoznanie stwierdza, ze pułk jest otoczony przez oddziały npla. Wobec tej sytuacji dowódca pułku decyduje przebijać się do Gór Świętokrzyskich, dokąd pułk rusza o zmierzchu. Po nocnych walkach (z 9 na 10 września), wobec kompletnego otoczenia przez npla, dowódca pułku nakazuje szwadronom samodzielne
przebijanie się do rej. Św. Katarzyny. Przed świtem dnia 10.IX.39 r. w rej. m. Królewszczyzna - 23 P.Uł. Grodzieńskich jako całość przestaje istnieć.

Źródło: Praca Zbiorowa Zrzeszenia Kół Pułkowych Kawalerii, 1980 

"1939 r., październik 1, godz. 10.00, Momoty. Rozkaz nr 4 dowódcy Grupy Zieleniewskiego
1. Żołnierze! Oddział nasz został ostatnim oddziałem Wojska Polskiego walczącego w Polsce. Oddaję cześć Waszej wytrwałości, poświęceniu i męstwu.
Jednakże stwierdzam, że naszymi nielicznymi szeregami, goniąc resztkami amunicji, nie pobijemy licznych armii przeciwników wojujących w Polsce. Z drugiej strony nie mogąc stale trzymać terenu, nie jesteśmy w stanie bronić cywilnej ludności, na której mści się krwawo Niemiec za nasze działania wojskowe, jak to miało miejsce wczoraj w Janowie Lubelskim. W tych okolicznościach, nie widząc możliwości i celu dalszej walki, postanowiłem przyjąć propozycje wojsk sowieckich, przerwać działania wojenne i złożyć broń. Odejść do miejsc przeznaczenia w szykach zwartych i pod komendą dowódców.
2. [...]
3. Broń załadować na wozy i wieźć na wskazane miejsce. Jeśli zabraknie miejsca na wozach, broń nadal nieść. Broni nie należy niszczyć ani uszkadzać.
4. Przemarsz do wskazanego miejsca wykonać pod kierownictwem dowódców. Zgodnie z umową szeregowi będą zwolnieni do domów, a oficerowie - później.
Dowódca Grupy
/ - / Zieleniewski, pułkownik".

fragment relacji rtm. Bernsteina:

"Aczkolwiek rozumowanie naszych wyższych dowódców w danej sytuacji niewątpliwie było słuszne, to jednak po wysłuchaniu przemówienia płk. Płonki zerwał się we mnie jakiś bunt wewnętrzny i protest. Wystąpiłem z półkola i zameldowałem, że rozkaz kapitulacji moim zdaniem ma prawo wydać jedynie naczelny wódz, że rozkazu tego nie wykonam i szwadronem 7 Pułku Ułanów będę nadal próbował walczyć. [...]".

Tę drogę ku wolności wybrało wielu innych oficerów i żołnierzy. Jeszcze tej samej nocy wymienieni dowódcy szwadronów z grupami oficerów i ułanów zaczęli wymykać się z okrążenia w kierunku północno-zachodnim przez Kraśnik na Mińsk Mazowiecki i Warszawę. Z 7 Pułku Ułanów z rtm. Męczarskim odjechali porucznicy: Lech Głuchowski i Henryk Suchodolski podporucznicy: Gołasz, Jan Buławski i Zbigniew Rożałowski [...].

Źródło: "Z Historii Momot. Kapitulacja zgrupowania płk Zieleniewskiego"

Udział 7 Pułku Ułanów Lubelskich w działaniach bojowych w 1939 r.

W kampanii wrześniowej 1939 wziął udział w składzie Mazowieckiej Brygady Kawalerii (Armia "Modlin"). W dniach 1-3 września walczył na wysuniętej pozycji obronnej w rejonie Chorzeli a następnie w rejonie Przasnysza. Od 5 do 7 września broni linii Narwi w rejonie Pułtuska i Serocka, a następnie wycofuję się na linię Bugu. Po odwrocie na Lubelszczyznę w dniach 23-24 września walczy pod Suchowolą, gdzie ponosi duże straty. Pułk pomimo rozwiązania Mazowieckiej Brygady Kawalerii, walczy nadal i kapituluje dopiero w dniu 27 września 1939

Udział 1 Pułku Ułanów Krechowieckich im. Płk. Bolesława Mościckiego w działaniach bojowych w 1939 r.

Pułk wziął udział w kampanii wrześniowej w składzie Suwalskiej Brygady Kawalerii (Samodzielna Grupa Operacyjne "Narew").
W dniach 1-4 września 1939 roku Pułk osłaniał rejon Suwałk. Na rozkaz dowódcy brygady wycofał się w kierunku Puszczy Białowskiej. 6 września walczył pod Śniadowem. Następnie, po przejściu przez Puszczę Białowieską, w dniu 9 września prowadził działania bojowe w rejonie Choromany - Winnice, 10 września pod Długoborzem, a 11 września pod Dąbrową Wielką. Tam dwa szwadrony odłączyły się od Pułku kierując się w stronę Grodna. Reszta pułku weszła w skład Samodzielnej Grupy Operacyjnej "Polesie".
Szwadrony, które odłączyły się od Pułku, stoczyły w dniu 23 września walkę z oddziałami Armii Czerwonej, a następnie przekroczyły granicę litewską.
Pozostała część Pułku, w ramach reorganizacji oddziałów grupy operacyjnej, weszła w podporządkowanie Dywizji Kawalerii "Zaza", w składzie której toczyła walki pod Wolą Gułowską i Charlejowem (w ramach bitwy pod Kockiem).
Ostatecznie Pułk skapitulował 5 października 1939 roku wraz z pozostałymi oddziałami dywizji.

[...] Gdy nasz zamiar dotarcia do polskich oddziałów na Zachodzie został udaremniony, po powrocie do Wilna tą samą mniej więcej drogą, którą szliśmy na północ, musiałem zdecydować co robić dalej. Postanowiłem pozostać na razie na Litwie [...]. Od lutego 1941 roku aż do kwietnia 1944 roku pracowałem jako agronom rejonowy na Litwie i Żmudzi. [...] W późniejszych latach nawiązałem kontakt z por. Jerzym Porębskim (Rożałowskim), oficerem naszego pułku. [...] W Wilnie zacząłem pracować jako główny księgowy w firmie budowlanej "Statyba". Odnowiłem też moje kontakty ze wspomnianym Jerzym Porębskim, późniejszym komendantem wileńskiej brygady AK "Gozdawa".

Wiosną 1944 roku rozpoczęła się ofensywa armii radzieckiej, front zbliżał się do byłych granic polskich. W tym czasie powstało w polskim ruchu oporu kilku nowych brygad AK. Mój kolega pułkowy, Jerzy Porębski (Rożałowski), zaproponował mi, bym w razie "mobilizacji" wstąpił do brygady pod nazwą "brygada Gozdawy", którą ma formować. W końcu czerwca 1944 r. otrzymałem przez gońca wezwanie do brygady. Formowała się w składzie jednej kompanii na północnym skraju puszczy rudnickiej. Natychmiast udałem się do m.p. formującej się brygady. Gdy zameldowałem się u por. Porębskiego, wyznaczył mnie on swoim zastępcą. Upłynęło kilka dni na czynnościach organizacyjnych. Brygada ruszyła w kierunku południowo-wschodnim. Nawiązaliśmy wkrótce kontakt patroli z Niemcami. Po kilku dniach por. Porębski otrzymał rozkaz rozformowania brygady i zakopania broni. Nie potrafię dziś wyjaśnić, kto ten rozkaz wydał. [...]

Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, R. 34:1983 nr 4, s. 754
Ryszard Manteuffel-Szoege (wspomnienia)

Walczy z wrogiem na pograniczu Prus Wschodnich. Po rozbiciu jednostki wraz z rtm. sł. st. W. Chrząszczewskim i grupą żołnierzy 18 IX 1939 przekracza granicę z Litwą, gdzie został internowany w obozie jenieckim. W końcu 1940 wraz z rtm. W. Chrząszczewskim zbiegł z obozu. Początkowo ukrywa się na Litwie, a następnie przedostaje się do Wilna i tam nawiązuje kontakty z Komendą ZWZ Okręgu Wileńskiego. Zaprzysiężony do ZWZ otrzymuje fałszywe dokumenty na nazwisko Jerzy Porębski. W pracy konspiracyjnej posługuje się ps. "Gozdawa". Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej w VI 1941 i zajęciu Wileńszczyzny przez wojska niemieckie mieszka w Landwarowie, gdzie podejmuje oficjalnie pracę w majątku pod zarządem niemieckim. Jednocześnie rozpoczął pracę organizacyjną struktur konspiracyjnych ZWZ na tym terenie. Współpracuje ściśle z por. rez. Wilhelmem Diettmajerem "Wilczurem" - nauczycielem w szkole w Landwarowie pod ogólnym kierownictwem kpt. sł. st. piech. Jerzego Bronikowskiego "Dzik", "Czarny Jan". Mianowany w 1942 komendantem I Ośrodka Dywersyjno-Partyzanckiego w Landwarowie. Ośrodek w miarę rozwoju organizacyjnego stał się zapleczem Komendy Okręgu AK Wilno. Jego zdolności organizacyjne, aktywna działalność na tym terenie, bardzo duży potencjał ludzki a w szczególności młodzieży gimnazjalnej i zamieszkałych na tym terenie oficerów i podoficerów WP ułatwia mu na utworzenie bardzo sprawnie działającej sieci konspiracyjnej z wszystkimi komórkami organizacyjnymi przygotowanymi do późniejszych działań zbrojnych. Zasięgiem działań obejmuje obszar do granic Wilna na wschód do granicy z Litwą 1939, po lewym brzegu rzeki Wilii. Przygotowywał kadrę dowódczą i szkolił żołnierzy AK do przyszłych Oddziałów Partyzanckich J. Czerwieńskiego "Żuka" i 7 Brygady Partyzanckiej por. sl. st. piech. W. Tupikowskiego "Wilhelma" oraz własnego Oddziału Partyzanckiego działającego od 08 VI 1944 do 10 VII 1944 jako Brygada "Gozdawy" w składzie Zgrupowania Nr 1 dowodzonego przez mjr dypl. A. Olechnowicza "Pohoreckiego".

Wkroczenie wojsk sowieckich w VII 1944 na teren Wileńszczyzny, walki o Wilno żołnierzy AK , utrudniona łączność z Dowództwem Okręgu Wileńskiego AK spowodowało rozwiązanie Oddziału i przejście do konspiracji. Brygada "Gozdawy" zostaje zdemobilizowana rozkazem k-dta Okręgu Wileńskiego AK ppłk A. Krzyżanowskiego "Wilka" z 10 VII 1944 z nakazem przejścia do ponownej konspiracji. W związku z powyższym w porozumieniu z swym zastępcą por. R. Mantteufflem "Hylzen" udał się do Wilna w celu nawiązania kontaktów i łączności, gdzie miał zgłosić się na punkt kontaktowy przy ul. Raduńskiej. Po zgłoszeniu się na punkcie kontaktowym 11 VII 1944 wyszedł z punktu by udać się na następny punkt kontaktowy przy ul. Chopina, gdzie już nie dotarł. Od tego czasu wszelki ślad po nim zaginął. (W tym czasie trwały walki oddziałów AK z Niemcami w Wilnie).

S. Radomyski. Zarys Historii Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu. Pruszków 1992; tenże: Zarys Historii Szkoły Podchorążych Kawalerii w Grudziądzu 1922-1939. W-wa 1989; R. Rybka - K. Stepan. Awanse oficerskie w WP 1935-1939. Kraków 2003; R. Rybka - K. Stepan. Rocznik oficerski 1939; J. Bohdanowicz "Czortem". Brygada "Wilhelma". Oddziały Partyzanckie "Żuka" i "Gozdawy". Gdańsk 1998; P. Niwiński Okręg Wileński AK w latach 1944-1948. W-wa 1999; L. Tomaszewski. Wileńszczyzna lat wojny i okupacji 1939-1945. W-wa 1999

Lista więźniów opracowana przez Janusza Stankiewicza na podstawie książki "Pawiak. Więzienie Gestapo. Kronika 1939-1944" autorstwa Reginy Domańskiej (wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1978)